بسم رب الشهداء

 بررسی دیدگاه علامه طباطبای(رحمة الله علیه) درروش تفسیرقرآن به قرآن    

شواهدبرکفایت قرآن درتفسیرخودش وعدم احتیاج به غیرقرآن        

1-تبیان بودن قرآن:فأما المحدثون، فاقتصروا على التفسیر بالروایة عن السلف من الصحابة و التابعین فساروا و جدوا فی السیر حیث ما یسیر بهم المأثور و وقفوا فیما لم یؤثر فیه شی‏ء و لم یظهر المعنى ظهورا لا یحتاج إلى البحث أخذا بقوله تعالى: «وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا» الآیة: آل عمران- 7

و قد أخطئوا فی ذلک فإن الله سبحانه لم یبطل حجة العقل فی کتابه، و کیف یعقل ذلک و حجیته إنما تثبت به! و لم یجعل حجیة فی أقوال الصحابة و التابعین و أنظارهم على اختلافها الفاحش، و لم یدع إلى السفسطة بتسلیم المتناقضات و المتنافیات من الأقوال، و لم یندب إلا إلى التدبر فی آیاته، فرفع به أی اختلاف یتراءى منها، و جعله هدى و نورا و تبیانا لکل شی‏ء، فما بال النور یستنیر بنور غیره! و ما شأن الهدى یهتدی بهدایة سواه! و کیف یتبین ما هو تبیان کل شی‏ء بشی‏ء دون نفسه!   المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏1، ص5و6

2-درجواب مفسران تجربی وروشنفکرودرنهایت اشکال برهمه روشهای تفسیری قدما مثل استدلال بالااست

و إنما الکلام فی أن ما أوردوه على مسالک السلف من المفسرین (أن ذلک تطبیق و لیس بتفسیر) وارد بعینه على طریقتهم فی التفسیر، و إن صرحوا أنه حق التفسیر الذی یفسر به القرآن بالقرآن.

و لو کانوا لم یحملوا على القرآن فی تحصیل معانی آیاته شیئا، فما بالهم یأخذون الأنظار العلمیة مسلمة لا یجوز التعدی عنها؟ فهم لم یزیدوا على ما أفسده السلف إصلاحا.

و أنت بالتأمل فی جمیع هذه المسالک المنقولة فی التفسیر تجد: أن الجمیع مشترکة فی نقص و بئس النقص، و هو تحمیل ما أنتجه الأبحاث العلمیة أو الفلسفیة من خارج على مدالیل الآیات، فتبدل به التفسیر تطبیقا و سمی به التطبیق تفسیرا، و صارت بذلک حقائق من القرآن مجازات، و تنزیل عدة من الآیات تأویلات.

و لازم ذلک (کما أومأنا إلیه فی أوائل الکلام) أن یکون القرآن الذی یعرف نفسه (بأنه هدى للعالمین و نور مبین و تبیان لکل شی‏ء) مهدیا إلیه بغیره و مستنیرا بغیره و مبینا بغیره، فما هذا الغیر! و ما شأنه! و بما ذا یهدی إلیه! و ما هو المرجع و الملجأ إذا اختلف فیه! و قد اختلف و اشتد الخلاف   المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏1، ص:8و 9

3-ودرکتاب قرآن دراسلام درعنوان(قرآن چگونه تفسیرمی پذیرد)فرموده است:ازجانبی قرآن مجیدکتابی است همگانی وهمیشگی وهمه راموردخطاب قرارداده وبه مقاصدخودارشادوهدایت می کندونیزباهمه به مقام تحدی واحتجاج آمده وخودرانوروروشن کننده وبیان کننده همه چیزمعرفی می کندالبته چنین چیزی درروشن شدن خودنبایدنیازمنددیگران باشد(همان ص135به به نقل از قرآن دراسلام)

ودراستدلال به اینکه قرآن کلام بشرنمی باشدمی فرماید:قرآن کلام یک نواختی است که هیج گونه باطل درآن نیست وهرگونه اختلافی که به نظرمی رسدبواسطه تدبردرخورقرآن حل می شوداگرکلام خدانبوداین ظورنبود{حال}اگرچنین کلامی درروشن شدن مقاصدخودحاجت به چیزدیگریاکس دیگرداشت این حجت تمام نبود(همان ص 136 به نقل ازهمان ص59-60)

ودرنتیجه گیری می فرماید:نتیجه ای که ازفصل گدشته گرفته می شوداین است که تفسیرواقعی قرآن تفسیری است که ازتدبردرآیات واستمداددرآیه به آیات مربوطه دیگربدست آید. (همان به نقل همان ص61)

المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏3، ص: 76

أقول: و فی معناها روایات أخر مرویة فی العیون و الخصال و تفسیر العیاشی و غیرها.

قوله ص: من فسر القرآن برأیه، الرأی هو الاعتقاد عن اجتهاد و ربما أطلق على القول عن الهوى و الاستحسان و کیف کان لما ورد قوله: برأیه مع الإضافة إلى الضمیر علم منه أن لیس المراد به النهی عن الاجتهاد المطلق فی تفسیر القرآن حتى یکون بالملازمة أمرا بالاتباع و الاقتصار بما ورد من الروایات فی تفسیر الآیات عن النبی و أهل بیته صلى الله علیه و علیهم على ما یراه أهل الحدیث، على أنه ینافی الآیات الکثیرة الدالة على کون القرآن عربیا مبینا، و الآمرة بالتدبر فیه، و کذا ینافی الروایات الکثیرة الآمرة بالرجوع إلى القرآن و عرض الأخبار علیه.

بل الإضافة فی قوله: برأیه تفید معنى الاختصاص و الانفراد و الاستقلال بأن یستقل المفسر فی تفسیر القرآن بما عنده من الأسباب فی فهم الکلام العربی، فیقیس کلامه تعالى بکلام الناس فإن قطعة من الکلام من أی متکلم إذا ورد علینا لم نلبث دون أن نعمل فیه القواعد المعمولة فی کشف المراد الکلامی و نحکم بذلک: أنه أراد کذا کما نجری علیه فی الأقاریر و الشهادات و غیرهما، کل ذلک لکون بیاننا مبنیا على ما نعلمه من اللغة و نعهده من مصادیق الکلمات حقیقة و مجازا.

و البیان القرآنی غیر جار هذا المجرى على ما تقدم بیانه فی الأبحاث السابقة بل هو کلام موصول بعضها ببعض فی عین أنه مفصول ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه على بعض کما قاله علی ع فلا یکفی ما یتحصل من آیة واحدة بإعمال القواعد المقررة فی العلوم المربوطة فی انکشاف المعنى المراد منها دون أن یتعاهد جمیع الآیات المناسبة لها و یجتهد فی التدبر فیها کما یظهر من قوله تعالى: «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً»: النساء- 82، و قد مر بیانه فی الکلام على الإیجاز و غیره.

فالتفسیر بالرأی المنهی عنه أمر راجع إلى طریق الکشف دون المکشوف و بعبارة أخرى إنما نهى ع عن تفهم کلامه على نحو ما یتفهم به کلام غیره و إن کان هذا النحو من التفهم ربما صادف الواقع، و الدلیل على ذلک

قوله ص فی الروایة الأخرى: من تکلم فی القرآن برأیه فأصاب فقد أخطأ- فإن الحکم بالخطإ مع فرض الإصابة- لیس إلا                       

 لکون الخطإ فی الطریق

المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏3، ص:84

 التجافی و الإغماض عنه بنص القرآن، و ما تکلموا فیه من غیر إسناده إلى النبی ص فهو و إن لم یجر مجرى النبویات فی حجیتها لکن القلب إلیه أسکن فإن ما ذکروه فی تفسیر الآیات إما مسموع من النبی ص أو شی‏ء هداهم إلیه الذوق المکتسب من بیانه و تعلیمه ص، و کذا ما ذکره تلامذتهم من التابعین و من یتلوهم، و کیف یخفى علیهم معانی القرآن مع تعرقهم فی العربیة، و سعیهم فی تلقیها من مصدر الرسالة، و اجتهادهم البالغ فی فقه الدین على ما یقصه التاریخ من مساعی رجال الدین فی صدر الإسلام.

و من هنا یظهر: أن العدول عن طریقتهم و سنتهم، و الخروج من جماعتهم، و تفسیر آیة من الآیات بما لا یوجد بین أقوالهم و آرائهم بدعة، و السکوت عما سکتوا عنه واجب.

و فی ما نقل عنهم کفایة لمن أراد فهم کتاب الله تعالى، فإنه یبلغ زهاء ألوف من الروایات، و قد ذکر السیوطی أنه أنهاه إلى سبعة عشر ألف روایة عن النبی و عن الصحابة و التابعین.

قلت: قد مر فیما تقدم أن الآیات التی تدعو الناس عامة من کافر أو مؤمن ممن شاهد عصر النزول أو غاب عنه إلى تعقل القرآن و تأمله و التدبر فیه و خاصة قوله تعالى: «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً»: النساء- 82، تدل دلالة واضحة على أن المعارف القرآنیة یمکن أن ینالها الباحث بالتدبر و البحث، و یرتفع به ما یتراءى من الاختلاف بین الآیات، و الآیة فی مقام التحدی، و لا معنى لإرجاع فهم معانی الآیات- و المقام هذا المقام- إلى فهم الصحابة و تلامذتهم من التابعین حتى إلى بیان النبی ص فإن ما بینه إما أن یکون معنى یوافق ظاهر الکلام فهو مما یؤدی إلیه اللفظ و لو بعد التدبر و التأمل و البحث، و إما أن یکون معنى لا یوافق الظاهر و لا أن الکلام یؤدی إلیه فهو مما لا یلائم التحدی و لا تتم به الحجة و هو ظاهر.

نعم تفاصیل الأحکام مما لا سبیل إلى تلقیه من غیر بیان النبی ص کما أرجعها القرآن إلیه فی قوله تعالى: «وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»: الحشر- 7 و ما فی معناه من الآیات، و کذا تفاصیل القصص و المعاد مثلا.                        

المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏3، ص: 85

 و من هنا یظهر أن شأن النبی ص فی هذا المقام هو التعلیم فحسب و التعلیم إنما هو هدایة المعلم الخبیر ذهن المتعلم و إرشاده إلى ما یصعب علیه العلم به و الحصول علیه لا ما یمتنع فهمه من غیر تعلیم، فإنما التعلیم تسهیل للطریق و تقریب للمقصد، لا إیجاد للطریق و خلق للمقصد، و المعلم فی تعلیمه إنما یروم ترتیب المطالب العلمیة و نضدها على نحو یستسهله ذهن المتعلم و یأنس به فلا یقع فی جهد الترتیب و کد التنظیم فیتلف العمر و موهبة القوة أو یشرف على الغلط فی المعرفة.

و هذا هو الذی یدل علیه أمثال قوله تعالى: «وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ» الآیة: النحل- 44، و قوله تعالى: «وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ»: الجمعة- 2، فالنبی ص إنما یعلم الناس و یبین لهم ما یدل علیه القرآن بنفسه، و یبینه الله سبحانه بکلامه، و یمکن للناس الحصول علیه بالأخرة لأنه ص یبین لهم معانی لا طریق إلى فهمها من کلام الله تعالى فإن ذلک لا ینطبق البتة على مثل قوله تعالى:

 «کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ»: حم السجدة- 3، و قوله تعالى:«وَ هذا لِسانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ»: النحل- 103.

على أن الأخبار المتواترة عنه ص المتضمنة لوصیته بالتمسک بالقرآن و الأخذ به و عرض الروایات المنقولة عنه ص على کتاب الله لا یستقیم معناها إلا مع کون جمیع ما نقل عن النبی ص مما یمکن استفادته من الکتاب، و لو توقف ذلک على بیان النبی ص کان من الدور الباطل و هو ظاهر.

على أن ما ورد به النقل من کلام الصحابة مع قطع النظر عن طرقه لا یخلو عن الاختلاف فیما بین الصحابة أنفسهم بل عن الاختلاف فیما نقل عن الواحد منهم على ما لا یخفى على المتتبع المتأمل فی أخبارهم، و القول بأن الواجب حینئذ أن یختاروا أحد الأقوال المختلفة المنقولة عنهم فی الآیة، و یجتنب عن خرق إجماعهم، و الخروج عن جماعتهم مردود بأنهم أنفسهم لم یسلکوا هذا الطریق، و لم یستلزموا هذا المنهج و لم یبالوا بالخلاف فیما بینهم فکیف یجب على غیرهم أن یقفوا على ما قالوا به و لم یختصوا بحجیة قولهم على غیرهم و لا بتحریم الخلاف على غیرهم دونهم.

على أن هذا الطریق و هو الاقتصار على ما نقل من مفسری صدر الإسلام من                      

المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏3، ص: 86

 الصحابة و التابعین فی معانی الآیات القرآنیة یوجب توقف العلم فی سیره، و بطلان البحث فی أثره کما هو مشهود فی ما بأیدینا من کلمات الأوائل و الکتب المؤلفة فی التفسیر فی القرون الأولى من الإسلام، و لم ینقل منهم فی التفسیر إلا معان ساذجة بسیطة خالیة عن تعمق البحث و تدقیق النظر فأین ما یشیر إلیه قوله تعالى: «وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ»: النحل- 89، من دقائق المعارف فی القرآن؟

و أما استبعاد أن یختفی علیهم معانی القرآن مع ما هم علیه من الفهم و الجد و الاجتهاد فیبطله نفس الخلاف الواقع بینهم فی معانی کثیر من الآیات و التناقض الواقع فی الکلمات المنقولة عنهم إذ لا یتصور اختلاف و لا تناقض إلا مع فرض خفاء الحق و اختلاط طریقه بغیره.    فالحق أن الطریق إلى فهم القرآن الکریم غیر مسدود، و أن البیان الإلهی و الذکر الحکیم بنفسه هو الطریق الهادی إلى نفسه، أی إنه لا یحتاج فی تبیین مقاصده إلى طریق، فکیف یتصور أن یکون الکتاب الذی عرفه الله تعالى بأنه هدى و أنه نور و أنه تبیان لکل شی‏ء مفتقرا إلى هاد غیره و مستنیرا بنور غیره و مبینا بأمر غیره؟

فإن قلت:قد صح عن النبی ص أنه قال فی آخر خطبة خطبها: إنی تارک فیکم الثقلین: الثقل الأکبر و الثقل الأصغر: فأما الأکبر فکتاب ربی، و أما الأصغر فعترتی أهل بیتی- فاحفظونی فیهما فلن تضلوا ما تمسکتم بهما

رواه الفریقان بطرق متواترة عن جم غفیر من أصحاب رسول الله ص عنه، أنهى علماء الحدیث عدتهم إلى خمس و ثلاثین صحابیا، و فی بعض الطرق: لن یفترقا حتى یردا علی الحوض، و الحدیث دال على حجیة قول أهل البیت ع فی القرآن و وجوب اتباع ما ورد عنهم فی تفسیره و الاقتصار على ذلک و إلا لزم التفرقة بینهم و بینه.

قلت: ما ذکرناه فی معنى اتباع بیان النبی ص آنفا جار هاهنا بعینه، و الحدیث غیر مسوق لإبطال حجیة ظاهر القرآن و قصر الحجیة على ظاهر بیان أهل البیت ع. کیف و هو ص یقول: لن یفترقا، فیجعل الحجیة لهما معا فللقرآن الدلالة على معانیه و الکشف عن المعارف الإلهیة، و لأهل البیت الدلالة على الطریق و هدایة الناس إلى أغراضه و مقاصده.                       

المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏3، ص: 87

 على أن نظیر ما ورد عن النبی ص فی دعوة الناس إلى الأخذ بالقرآن و التدبر فیه و عرض ما نقل عنه علیه وارد عن أهل البیت ع.

على أن جما غفیرا من الروایات التفسیریة الواردة عنهم ع مشتملة على الاستدلال بآیة على آیة، و الاستشهاد بمعنى على معنى، و لا یستقیم ذلک إلا بکون المعنى مما یمکن أن یناله المخاطب و یستقل به ذهنه لوروده من طریقه المتعین له.

على أن هاهنا روایات عنهم ع تدل على ذلک بالمطابقة کمارواه فی المحاسن، بإسناده عن أبی لبید البحرانی عن أبی جعفر ع فی حدیث قال: فمن زعم أن کتاب الله مبهم فقد هلک و أهلک.

و یقرب منه ما فیه، و فی الإحتجاج، عنه ع قال: إذا حدثتکم بشی‏ء- فاسألونی عنه من کتاب اللهالحدیث.

و بما مر من البیان یجمع بین أمثال هذه الأحادیث الدالة على إمکان نیل المعارف القرآنیة منه و عدم احتجابها من العقول و بین ما ظاهره خلافه کمافی تفسیر العیاشی، عن جابر قال قال أبو عبد الله ع: إن للقرآن بطنا و للبطن ظهرا، ثم قال: یا جابر و لیس شی‏ء أبعد من عقول الرجال منه- إن الآیة لتنزل أولها فی شی‏ء- و أوسطها فی شی‏ء و آخرها فی شی‏ء، و هو کلام متصل ینصرف على وجوه

، و هذا المعنى وارد فی عدة روایات. و قد رویت الجملة أعنی قوله: و لیس شی‏ء أبعد «إلخ» فی بعضها عن النبی ص،

و قد روی عن علی ع: أن القرآن حمال ذو وجوهالحدیث، فالذی ندب إلیه تفسیره من طریقه و الذی نهی عنه تفسیره من غیر طریقه و قد تبین أن المتعین فی التفسیر الاستمداد بالقرآن على فهمه و تفسیر الآیة بالآیة و ذلک بالتدرب بالآثار المنقولة عن النبی و أهل بیته صلى الله علیه و علیهم و تهیئة ذوق مکتسب منها ثم الورود، و الله الهادی

مکاتب تفسیرى، ج‏2، ص: 136 تا141

و نیز در مقام احتجاج به این که کلام بشر نیست مى‏گوید: «قرآن کلام یک‏نواختى است که هیچ‏گونه اختلاف در آن نیست و هرگونه اختلافى که به نظر مى‏رسد، به واسطه تدبر در خود قرآن حل مى‏شود و اگر کلام خدا نبود این‏طور نبود و اگر چنین کلامى در روشن شدن مقاصد خود حاجت به چیزى دیگر یا کس دیگر داشت، این حجت تمام نبود». «1» و سپس در مقام نتیجه‏گیرى نیز فرموده است: «نتیجه‏اى که از فصل گذشته گرفته مى‏شود این است که تفسیر واقعى قرآن، تفسیرى است که از تدبر در آیات و استمداد در آیه به آیات مربوطه دیگر به دست آید». «2»

در پایان بررسى نظریه رایج در معناى «محکم و متشابه» نیز نتیجه گرفته است:

 «بنابراین در قرآن مجید آیه‏اى که هیچ‏گونه دسترسى به مراد واقعیش نباشد نداریم و آیات قرآنى یا بلاواسطه محکمند مانند خود محکمات و یا باواسطه محکمند مانند متشابهات و اما حروف مقطعه فواتح سور اصلا مدلول لفظى لغوى ندارند و بدین سبب از مقسم محکم و متشابه بیرونند». «3»

بعضى عبارت‏هاى یادشده ظهور و برخى صراحت دارد که به اعتقاد وى معانى و مقاصد قرآن را با تدبر در خود قرآن مى‏توان به دست آورد و حتى معنا و مراد آیات متشابه را نیز مى‏توان با کمک گرفتن از آیات محکم تفسیر کرد و در تفسیر و توضیح معنا و مقصود آیات به چیزى جز خود قرآن حتى به بیان پیامبر اکرم صلّى اللّه علیه و آله نیازى نیست. پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و امامان معصوم علیهم السّلام معلمان خطاناپذیر قرآن هستند، ولى نقش آنان تنها آسان کردن فهم معنا و مقصود آیات است و بدون تعلیم و تبیین آنان نیز به معنا و مقصود تمام آیات حتى آیات متشابه مى‏توان دست یافت؛ نهایت این است که در مواردى دشوار است و تدبر بیشترى را مى‏طلبد.

اما با توجه به روش عملى وى در تفسیر آیات و برخى نکات که در مقدمه المیزان و ضمن تفسیر آیات و برخى کتاب‏هاى دیگر وى، به آن‏ها تصریح شده، چه‏بسا معلوم شود که ظهور و اطلاق عبارت‏هاى یادشده مراد وى نبوده و یا دست‏کم تردید حاصل شود که وى طرفدار نظریه دوم (قرآن بسندگى در تفسیر) بوده است.

نخستین نکته‏اى که در مورد عبارت‏هاى یادشده جلب توجه مى‏کند، این است که اگر

__________________________________________________

 (1). طباطبایى، قرآن در اسلام، ص 59 و 60.      (2). همان، ص 61.           (3). همان، ص 37.

ظهور و اطلاق آن‏ها مراد علامه بوده و اعتقاد داشته که قرآن را فقط باید با خود قرآن تفسیر کرد و به غیر قرآن نیازى نیست، چرا خود ایشان در تفسیر آیات و مقدمات آن از غیر قرآن نیز استفاده کرده است و حتى در مقدمه خبر داده که در تفسیر آیات از نکته‏اى ادبى که فهم اسلوب عربى به آن نیازمند باشد یا مقدمه‏اى بدیهى و یا مقدمه‏اى علمى که فهم‏ها در آن اختلاف نداشته باشند، استفاده مى‏کند. «1» در تبیین مفردات به روایات، اشعار عرب، عرف و به طور گسترده به گفته‏هاى لغت‏دانان و کتاب‏هاى لغت استناد کرده است. «2» در تعیین قرائت صحیح یا ترجیح قرائتى بر قرائت دیگر، افزون بر آیات به عرف، لغت، روایات و موافقتر بودن با قضایاى خارجى نیز استناد کرده است. «3» همچنین به قواعد ادبى نیز توجه داشته و در مواردى نکات تفسیرى ویژه‏اى را با استناد به قواعد ادبى تبیین کرده است. «4» در تفسیر و ذکر معنا براى آیات، از قرائن مختلف مانند زمان نزول، فرهنگ مردم در زمان نزول، ویژگى‏هاى متکلم و مخاطب، مشخصات خارجى موضوع سخن و حتى معلومات عقلى بهره گرفته است. «5» با توجه به این نکته روشن مى‏شود که در دیدگاه وى تفسیر قرآن به قرآن با استفاده و بهره‏گیرى از امور یادشده منافات ندارد و از عبارت‏هاى یادشده نفى مطلق استفاده از غیر قرآن را اراده نکرده است، بلکه منظور نفى تکیه بر دلائل نظرى فلسفى، فرضیه‏هاى علمى و مکاشفات عرفانى در تفسیر قرآن و تحمیل نتیجه بحث‏هاى علمى و فلسفى بر مدلول آیات و تطبیق آیات بر اصطلاحات عرفانى است، و تأکید وى برروش تفسیر قرآن به قرآن و این که در تفسیر قرآن باید از خود قرآن کمک گرفته شود، براى تخطئه شیوه تفسیرى محدّثان، متکلمان، فیلسوفان، صوفیان و دانشمندان علوم تجربى است و به اصطلاح، حصر در کلام ایشان اضافى است.

نکته دوم این که وى، هم به صورت کلى تصریح کرده است که در تفصیل‏هاى احکام، داستان‏هاى قرآن، معاد و امثال آن‏ها به بیان پیامبر اکرم صلّى اللّه علیه و آله نیاز است و بدون بیان آن حضرت‏

__________________________________________________

 (1). «و احترزنا فیها عن ان نضع الا نکتة ادبیة یحتاج الیها فهم الاسلوب العربى او مقدمة بدیهیه او علمیة لا یختلف فیها الافهام»، (طباطبایى، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 1، ص 12).       (2). براى اطلاع از نشانى این موارد ر. ک: همین کتاب ص 226، 227، 229، 230.(3). براى اطلاع از نشانى این موارد ر. ک: همین کتاب ص 212، 239، 240.     (4). ر. ک: طباطبایى، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 1، ص 18- 19 (تفسیر الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، فاتحه، 3)، ص 25 (تفسیر إِیَّاکَ نَعْبُدُ ...، فاتحه، 5)؛ ج 5، ص 177، 202، 240، 246، 248، 292، 301، 307؛ ج 6، ص 71 (تفسیر وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ، مائده، 73). و نیز همین کتاب، ص 239 و 240.      (5). براى اطلاع از آدرس این موارد ر. ک: همین کتاب، ص 245- 247، 252- 255، 260 و 261.                   

نمى‏توان به تفصیل آن امور دست یافت «1» و هم ضمن تفسیر آیات، در موارد متعددى به نقش انحصارى سنت در تبیین خصوصیات و جزئیات معنا و مقصود آیات اشاره و در مواردى براى توضیح مقصود آیات به روایات استناد کرده است؛ براى نمونه:

- در تفسیر آیه «حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطى‏ ...» «2» فرموده است: «و لا یظهر من کلامه تعالى ما هو المراد من الصلاة الوسطى و انما تفسره السنة؛ «3» از کلام خداى متعال آشکار نمى‏باشد که مراد از «صلاة وسطى» چیست و تنها سنت آن را تفسیر مى‏کند».

- در تفسیر «... وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ ...» «4» فرموده است: «یدل على مسح بعض الرأس فى الجملة و اما انه اىّ بعض من الرأس فمما هو خارج عن مدلول الایة و المتکفّل لبیانه السنّة؛ «5» اجمالا بر [وجوب‏] مسح قسمتى از سر دلالت دارد، اما این که کدام قسمت سر مى‏باشد، از مدلول آیه خارج و سنّت عهده‏دار بیان آن است».

- در تفسیر آیه «إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ...» «6» فرموده است: «و اما الترتیب او التخییر بین اطراف التردید فانما یستفاد احدهما من قرینة خارجیة حالیة او مقالیة فالایة غیر خالیة عن الاجمال من هذه الجهة و انّما تبیّنها السنّة ...؛ «7» امّا ترتیب یا تخییر بین کیفرهایى را که در آیه با تردید بیان شده است، تنها مى‏توان از قرینه حالیه یا مقالیه خارجى به دست آورد و آیه از این جهت خالى از اجمال نیست و فقط سنّت آن را تبیین مى‏کند».

- در تفسیر آیه «الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ» «8» فرموده است: «اى زمان الحج اشهر معلومات عند القوم و قد بیّنته السنّة و هى شوّال و ذو القعدة و ذو الحجة؛ «9» یعنى زمان حج، ماه‏هاى معلوم در نزد قوم است و سنّت آن را بیان کرده و آن شوال، ذو القعده و ذو الحجّه است».

- در تفسیر آیه «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى‏» «10» در بیان این که منظور از «ذى القربى» خصوص اشخاصى از خویشاوندان پیامبر صلّى اللّه علیه و آله است، به آثار

__________________________________________________

 (1). ر. ک: طباطبایى، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 3، ص 84.  (2). بقره، 238.  (3). بقره، 238.  (4). مائده، 6.   (5). مائده، 6.  (6). مائده، 33.

(7). طباطبایى، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 5، ص 327.  (8). بقره، 197.  (9). بقره، 197.  (10). انفال، 4

قطعى (روایت‏هایى که صدور آن‏ها از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و امامان معصوم علیه السّلام قطعى مى‏باشد) استناد کرده است. «1»

- در تفسیر «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»«2»براى بیان عام نبودن «الَّذِینَ آمَنُوا ...» به روایات اسباب نزول استناد کرده و فرموده است: «و لو صح الاعراض فى تفسیر آیة بالاسباب المأثورة عن مثل هذه الروایات على تکاثرها و تراکمها لم یصح الرکون الى شى‏ء من اسباب النزول المأثورة فى شى‏ء من آیات القرآن و هو ظاهر، «3» اگر در تفسیر آیه به کمک روایات اسباب نزول، اعراض از مثل این روایات با توجه به فراوانى و انبوه بودنشان صحیح باشد، در تفسیر هیچ آیه‏اى از آیات قرآن به هیچ‏یک از روایات اسباب نزول نمى‏توان اعتماد کرد و این آشکار است».

از این بیان استفاده مى‏شود که بهره‏گیرى از روایات اسباب نزول در تفسیر را فى الجمله صحیح و نفى کلى آن را غیر قابل التزام مى‏داند.

در تفسیر «آیه تطهیر» «4» نیز براى اثبات این که آن آیه به تنهایى نازل شده و ضمن آیات مربوط به همسران پیامبر نبوده است، به روایات استناد مى‏کند. «5»از موارد یادشده استفاده مى‏شود وى براى روایات نیز در بیان برخى خصوصیات روشنگر معنا و مقصود آیات نقش مؤثر و حتى در مواردى نقش انحصارى قائل بوده است.

ممکن است در توجیه و جمع این موارد با ظهور عبارت‏هاى پیشین در بى‏نیازى تفسیر از روایات، تصور شود علامه حوزه و قلمرو تفسیر را در آن‏چه از معانى قرآن که بدون نیاز به روایات قابل فهم و تفسیر است محدود مى‏داند و آن‏چه از مطالب قرآنى که در فهم و تفسیر آن‏ها به روایات نیاز است به نظر ایشان از حوزه تفسیر خارج مى‏باشد زیرا خدا نخواسته است آن مطالب را به وسیله کتابش به بندگانش تفهیم کند. گرچه برخى عبارت‏هاى وى چنین توجیهى را تأیید مى‏کند ولى با توجه به این که ایشان تفسیر را به «بیان معانى آیات قرآن و کشف مقاصد و مدلول‏هاى آن» تعریف نموده «6» و خصوصیاتى را که در این موارد به کمک‏

__________________________________________________

 (1). ر. ک: طباطبایى، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 9، ص 89.    (2). مائده، 55.         (3). طباطبایى، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 6، ص 8.

(4). إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً، (احزاب، 33).       (5). ر. ک: طباطبایى، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 16، ص 311.

(6). «التفسیر (و هو بیان معانى الایات القرآنیه، و الکشف عن مقاصدها و مدالیلها)» (همان، ج 1، ص 4). از برخى کلمات دیگر وى در مقدمه به دست مى‏آید ایشان تشخیص و شناسایى مصادیق را نیز تفسیر مى‏داند (ر. ک: همان، ص 9 و 11).                

روایات تبیین کرده و یا گفته است سنت آن‏ها را تبیین مى‏کند، بى‏تردید با مقاصد آیات ارتباط دارد و بدون تبیین آن‏ها مقاصد آیات به طور کامل کشف نمى‏شود، توجیه یادشده به نظر بعید مى‏آید و چه‏بسا بتوان گفت: وى در تفسیر استفاده از روایات را نیز لازم مى‏داند و ظهور و اطلاق برخى عبارت‏هاى گذشته در بى‏نیازى تفسیر از روایات مراد وى نمى‏باشد و بعید نیست منظور از آن عبارت‏ها نفى دیدگاه کسانى باشد که هیچ تفسیرى را بدون مستند روایى معتبر نمى‏دانسته‏اند؛ به دیگر سخن، منظور وى این است که در فهم معارف اساسى و احکام کلى دین از قرآن و تبیین دلالت آیات بر آن به روایات نیازى نیست، نه این که در فهم و تفسیر هیچ‏مرتبه‏اى از معانى و معارف قرآن به روایات نیاز نباشد، و مؤید بلکه مؤکّد این برداشت این است که ایشان در کتاب قرآن در اسلام پس از بیان این که قرآن در تفسیر خود نباید نیازمند دیگران باشد و تفسیر واقعى را تفسیرى دانسته که از تدبر در آیات و یارى جستن از آیات مربوط دیگر به‏دست آید، با عبارتى دیگر روش صحیح تفسیر را «تفسیر آیه با استمداد از تدبر و استنطاق معنى آیه از مجموع آیات مربوطه و استفاده از روایت در مورد امکان» بیان کرده است. «1»

با توجه به این عبارت، مى‏توان گفت به نظر وى، در تفسیر قرآن تا جایى که امکان دارد باید به روایت نیز توجه شود و با در نظر گرفتن مجموع آیات و روایات مربوط به آیه، معناى آیه به دست آید و در مواردى که روایت نباشد، مى‏توان از تدبر در آیه و استمداد از آیات دیگر به معناى آیه پى برد، و منظور از بى‏نیازى تفسیر قرآن از روایت نیز همین معناست؛ یعنى در موارد نبودن روایت نباید فهم قرآن را به عذر وابستگى تفسیر به روایت تعطیل کرد.

برخى شاگردان وى نیز در بیان شیوه تفسیرى علامه فرموده‏اند: مرحوم علامه قدّس سره سیرى طولانى و عمیق در سنت مسلّمه معصومین علیهم السّلام داشتند و لذا هر آیه که طرح مى‏شد، طورى آن را تفسیر مى‏کردند که اگر در بین سنت معصومین علیهم السّلام دلیل یا تأییدى وجود دارد، از آن به عنوان استدلال یا استمداد بهره‏بردارى شود و اگر دلیل یا تأییدى وجود نداشت، به سبکى آیه محل بحث را تفسیر مى‏نمودند که مناقض با سنت قطعى آن ذوات مقدّسه نباشد؛ زیرا تباین قرآن و سنت همان افتراق بین این دو حبل ممتّد الهى است که هرگز جدایى‏پذیر نیستند: «لن یفترقا حتى یردا علىّ الحوض»، «2» مؤیّد این بیان این است که هرچند در بحث‏هاى‏

__________________________________________________

 (1). ر. ک: طباطبایى، قرآن در اسلام، ص 61.     2). جوادى آملى، سیره تفسیرى علامه طباطبایى: شناخت‏نامه علامه طباطبایى، ج 2، ص 78. (

تفسیرى علامه استناد به روایات اندک است، ولى غالبا معنایى را که براى آیات بیان کرده با روایات مطابقت دارد.

نکته دیگر این که وى ضمن تفسیر «وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ» «1» گفته است که سخن پیامبر صلّى اللّه علیه و آله به دلیل این آیه و کلام اهل بیت آن حضرت به دلیل حدیث ثقلین در بیان آیات قرآن حجت است و این حجت بودن، به بیان متشابهات و اسرار و تأویل آیات اختصاص ندارد بلکه در مورد نص و ظاهر آیات نیز حجت است. «2» لازمه این دیدگاه این است که اگر روایتى از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله یا اهل بیت علیهم السّلام دلالت کند که اطلاق یا عموم و ظهور یا حتى نص آیه‏اى مراد نیست، به اتکاى آن روایت از ظهور یا نص و اطلاق یا عموم آن آیه صرف‏نظر و آیه طبق روایت تفسیر شود و اگر وجود چنین روایتى احتمال داده شود، باید جستجو شود و تا نبودن چنین روایتى محرز نشود، عموم و اطلاق، و نص و ظهور آیات مستقر نمى‏باشد و مراد خداى متعال را نمى‏توان از آن به دست آورد؛ بنابراین، لازمه این سخن نیز قرینه دیگرى است براین که ظهور و اطلاق برخى عبارت‏هاى گذشته در بى‏نیازى تفسیر از روایت مراد علامه نمى‏باشد. وى تقیید و تخصیص آیات با روایات و قرینه بودن روایات نسبت به آیات را مى‏پذیرد و بعید نیست که منظور وى از آن عبارت‏ها این معنا باشد که تفسیر به‏گونه‏اى وابسته و نیازمند به روایت نیست که اگر در تفسیر آیه‏اى روایتى یافت نشود، تفسیر و فهم معناى آیه تعطیل گردد.

با توجه به این نکات نمى‏توان به استناد عبارات گذشته نظریه دوم (قرآن بسندگى در تفسیر) را به علامه نسبت داد و آنچه با روش تفسیرى وى در سراسر المیزان مطابقت دارد و قاطعانه مى‏توان به وى نسبت داد و براساس آن مکتب تفسیرى وى را اجتهادى قرآن به قرآن توصیف کرد، نظریه سوم (توقف نداشتن اعتبار تفسیر بر وجود روایات و استفاده حداکثرى از قرآن در تفسیر) است؛ یعنى وى با این که در تفسیر، توجه به قرائن متصل و منفصل و از جمله روایات مربوط به آیات را لازم مى‏داند و در تفسیر آیات به آن‏ها توجه مى‏کند، معتقد است که مشکلات تفسیرى آیات را مى‏توان با تدبر در خود آیات و استمداد از آیات دیگر برطرف نمود و ازاین‏رو، باید در تفسیر هرآیه بیش از هرچیز از خود قرآن کمک گرفت، و براساس این نظریه، در تفسیر و توضیح معنا و مقصود آیات بیش از هرچیز دیگر از قرآن استفاده کرده است؛ براى مثال، در تفسیر آیه 6 و 7 سوره حمد (اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ ...) به چهل آیه دیگر قرآن استناد کرده و در توضیح معناى این دو آیه از آن‏ها کمک گرفته است. «3»

_______________________________________________

 (1). نحل، 44.  (2). ر. ک: طباطبایى، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 12، ص 261.                 

 (3). ر. ک: همان، ج 1، ص 28- 37؛ البته در صحت استفاده وى جاى بحث و تأمل هست که بحثى است صغروى و جاى بررسى آن این‏جا نیست.

قرآن خود چگونه تفسیر میپذیرد؟      قرآن در اسلام، ص: 86تا92

پاسخ این پرسش از فصول گذشته پیداست زیرا:

از جانبى قرآن مجید کتابى است همگانى و همیشگى و همه را مورد خطاب قرار داده بمقاصد خود ارشاد و هدایت میکند و نیز با همه بمقام تحدى و احتجاج میآید و خود را نور و روشن کننده و بیان کننده همه چیز معرفى میکند و البته چنین چیزى در روشن شدن خود نباید نیازمند دیگران باشد.

و نیز در مقام احتجاج باینکه کلام بشر نیست میگوید «2» قرآن کلام یکنواختى است که هیچگونه اختلافى در آن نیست و هر گونه اختلافى که بنظر میرسد بواسطه تدبر در خود قرآن حل میشود و اگر کلام خدا نبود این طور نبود.

و اگر چنین کلامى در روشن شدن مقاصد خود حاجت بچیزى دیگر یا کس دیگر داشت این حجت تمام نبود.

زیرا اگر مخالفى مورد اختلافى پیدا کند که از راه دلالت لفظى خود قرآن حل نشود از هر راه دیگرى غیر لفظ حل شود مانند اینکه ارجاع به پیغمبر اکرم (ص) شود و وى بدون شاهدى از لفظ قرآن بفرماید مراد آیه چنین و چنان است البته مخالفى که معتقد بعصمت و صدق آنحضرت نیست اقناع نخواهد شد و بعبارت دیگر بیان و رفع اختلاف پیغمبر اکرم (ص) مثلا بدون شاهد لفظى از قرآن تنها بدرد کسى میخورد که بنبوت و عصمت آنحضرت ایمان داشته باشد و روى سخن و طرف احتجاج در آیه «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً» با مخالفین دعوت و کسانى است که ایمان بنبوت و عصمت آنحضرت ندارند. و قول خود آنحضرت بى‏شاهد قرآنى مسلم آنان نمى‏باشد.

و از طرف دیگر خود قرآن ببیان و تفسیر پیغمبر اکرم (ص) و پیغمبر اکرم ببیان و تفسیر اهل بیت خود حجیت‏می دهد.

نتیجه این دو مقدمه اینست که در قرآن مجید برخى از آیات با برخى دیگر تفسیر شود و موقعیت پیغمبر اکرم (ص) و اهل بیت او در برابر قرآن موقعیت معلمین معصومى باشد که در تعلیم خود هرگز خطا نکنند و قهرا تفسیرى که آنان کنند با تفسیرى که واقعا از انضمام آیات بهمدیگر بدست میآید مخالف نخواهد بود.

نتیجه بحث:نتیجه‏اى که از فصل گذشته گرفته میشود اینست که تفسیر واقعى قرآن تفسیرى است که از تدبر در آیات و استمداد در آیه بآیات مربوطه دیگر بدست آید.

بعبارت دیگر در تفسیر آیات قرآنى یکى از سه راه را در پیش داریم:

1- تفسیر آیه به تنهائى با مقدمات علمى و غیر علمى که در نزد خود داریم.

2- تفسیر آیه بمعونه روایتى که در ذیل آیه از معصوم رسیده.

3- تفسیر آیه با استمداد از تدبر و استنطاق معنى آیه از مجموع آیات مربوطه و استفاده از روایت در مورد امکان.

طریق سوم همان روشى است که در فصل گذشته استنتاج کردیم و آن روشى است که پیغمبر اکرم (ص) و اهل بیت او در تعلیمات خود بآن اشاره فرمودند چنانکه پیغمبر اکرم (ص) فرماید «و انما نزل لیصدق بعضه بعضا» و امیر المؤمنین فرماید: «ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه على بعض».

و از بیان گذشته روشن است که این طریقه غیر از طریقه‏ایست که در حدیث نبوى معروف «من فسر القرآن برأیه فلیتبوء مقعده من النار» (ترجمه: هر که قرآن را برأى و نظر خود تفسیر کند جاى خود را در آتش درست کند) از آن نهى شده است زیرا در این روش قرآن با قرآن تفسیر میشود نه با رأى تفسیر کننده.

 (1) فضل بن حسن طبرسى از اعیان علماء امامیه صاحب تفسیر مجمع البیان در ده جلد متوفاى 548 هجرى (ریحانه).  (2) سوره نساء آیه 82.                    

طریق دوم، روشى است که علماء تفسیر در صدر اسلام داشتند و قرنها رایج و مورد عمل بود (چنانکه در فصلهاى گذشته مذکور شد) و تاکنون نیز در میان اخباریین اهل سنت و شیعه معمول به میباشد.

طریقه‏ایست محدود در برابر نیاز نامحدود زیرا ما در ذیل ششهزار و چند صد آیه قرآنى صدها و هزارها سؤالات علمى و غیر علمى داریم پاسخ این سؤالات و حل این معضلات و مشکلات را از کجا باید دریافت نمود؟

آیا بروایات باید مراجعه نمود؟ در صورتیکه آنچه نام روایت نبوى میشود بر آن گذاشت از طرق اهل سنت و جماعت بدویست و پنجاه حدیث نمیرسد گذشته از اینکه بسیارى از آنها ضعیف و برخى از آنها منکر میباشند و اگر روایات اهل بیت را که از طرق شیعه رسیده در نظر آوریم درست است بهزارها میرسد و در میان آنها مقدار معتنابهى احادیث قابل اعتماد یافت میشود ولى در هر حال در برابر سؤالات نامحدود کفایت نمیکند، گذشته از اینکه بسیارى از آیات قرآنى هست که در ذیل آن از طریق عامه و خاصه حدیث وارد نشده است.

یا در این مشکلات به آیات مناسبه باید برگشت که در این طریقه ممنوع است؟

یا اصلا از بحث خوددارى کرد و نیاز علمى را نادیده انگاشت؟ در این صورت آیه «وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ» سوره نحل آیه 89 با دلالت روشن‏تر از آفتاب خود چه معنى خواهد داشت؟ و جمله «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ» سوره نساء آیه 82 و سوره محمد آیه 24 و آیه «کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ» سوره ص آیه 29 (ترجمه: کتابى است مبارک که بر تو نازل کردیم براى اینکه آیاتش را تدبر کنند و ارباب عقول متذکر شوند) و آیه «أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ یَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِینَ» سوره مؤمنون آیه 67 (ترجمه: آیا این سخن را تدبر نکرده‏اند یا بسوى ایشان چیزى (تازه) آمده که بسوى پدران گذشته‏شان نیامده بوده) چه مفهومى خواهد داشت؟

و احادیث مسلمه‏اى که از پیغمبر اکرم (ص) و ائمه اهل بیت (ع) رسیده و بمردم توصیه و تأکید نموده که در مشکلات و فتن بقرآن مجید مراجعه نمایند «1» چه اثرى خواهد بخشید؟

__________________________________________________

 (1) باول تفسیر عیاشى و تفسیر صافى و برهان و بحار مراجعه شود.

اساسا بنابر این طریقه مسئله تدبر در قرآن که بمقتضاى آیات کثیره یک وظیفه عمومى است مورد ندارد.

و همچنین از طرق عامه در حدیث پیغمبر اکرم (ص) و از طرق خاصه در اخبار متواتره «1» از پیغمبر اکرم (ص) و ائمه اهل بیت (ع) عرض اخبار به کتاب اللّه وظیفه قرار داده شده، بموجب این اخبار، حدیث باید به کتاب خدا عرض شود اگر موافق کتاب باشد بآن اخذ و عمل شود و اگر مخالف باشد طرح گردد.

بدیهى است مضمون این اخبار وقتى درست خواهد بود که آیه قرآنى بمدلول خود دلالت داشته باشد و محصل مدلول آن- که تفسیر آیه است- داراى اعتبار باشد و اگر بنا شود که محصل مدلول آیه- تفسیر- را خبر تشخیص دهد عرض خبر بکتاب معنى محصلى نخواهد داشت.

این اخبار بهترین گواه است بر اینکه آیات قرآن مجید هم مانند سایر کلام دلالت بر معنى دارند و هم دلالت آنها با قطع نظر از روایت و مستقلا حجت است.

پس آنچه از بحثهاى گذشته روشن شد این است که‏ وظیفه مفسر این است که به احادیث پیغمبر اکرم (ص) و ائمه اهل بیت (ع) که در تفسیر قرآن وارد شده مرور و غور کرده بروش ایشان آشنا شود پس از آن طبق دستورى که از کتاب و سنت استفاده شد بتفسیر قرآن پردازد و از روایاتى که در تفسیر آیه وارد شده بآنچه موافق مضمون آیه است اخذ نماید.______________________________________________

 (1) بحار ج 1 ص 137 باب اختلاف اخبار                                رب زدنی علما وعملا